X
تبلیغات
تحقیق گیاهان داروئی

تحقیق گیاهان داروئی

اصول اصلاح گیاهان داروئی

اثر جيبرليك اسيد و سرمادهي بر جوانه زني بذر آنغوزه


Archive of SID فصلنامة علمي-پژوهشي تحقيقات گياهان دارويي و معطر ايران (1386) 391- جلد 23 ، شمارة 3، صفحة 404 اثر جيبرليك اسيد و سرمادهي بر جوانه زني بذر آنغوزه (Ferula assa-foetida L.) طيبه رجبيان* 1، عذرا صبورا 2، بتول حسني 2 و حسن فلاح حسيني 3 rajabian@shahed.ac.ir : -1 گروه زيست شناسي، دانشكده علوم پايه، دانشگاه شاهد، پست الكترونيك -2 گروه زيست شناسي، دانشكده علوم پايه، دانشگاه الزهرا (س) -3 گروه پژوهشي فارماكولوژي، پژوهشكده گياهان دارويي جهاد دانشگاهي * نويسنده مسئول مقاله تاريخ دريافت: خرداد 1386 تاريخ اصلاح نهايي: مرداد 1386 تاريخ پذيرش: شهريور 1386 چكيده است. بذرها ي گي اه آنغوزه (Apiaceae) گياهي دارويي، بومي ايران و متعلق به تيره چتريان (Ferula assa-foetida) آنغوزه داراي دوره خواب طولاني هستند ، بنابراين كوتاه كردن دور ه خواب و افزايش ميزان جوانه زن ي بذرها توسط روش هاي به صورت پيش تيمار (با غلظتها ي زي اد در كوتاه (GA آزمايشگاهي مي تواند در احياء اين گياه مؤثر باشد. اثر جيبرليك اسيد ( 3 23 ) بر رو ي جوانه زن ي بذر دو ±2°C 4° و C 23±2° ) و تيمار (با غلظتهاي كم در بلند مدت و در دماها ي C) مدت و در دما ي بررسي شد . تغيير چنداني در سرعت و درصد جوانه زني بذرهاي تيمار شده و MS جمعيت شيركوه و طبس در مح يط كشت پا يه 4° ) بر اي بذرها ي هر دو C) 23±2° مشاهده نشد . كاربرد تيمار سرماده ي C هر دو جمعيت در دما ي GA پيش تيمار شده با 3 جمعيت سبب افز ايش درصد جوانه زني در آنها شد . پس از 12 هفته حداكثر ميزان درصد جوانه زن ي در جمعيتها ي ش يركوه و 4° و C طبس به تر تيب 84 و 56 درصد بود. همچنين تأثير عامل دما بر روي جوانه زن ي بذرها به تنهايي در دو سطح دماي C ° 23±2 روي كاغذ صافي مرطوب آزمون گرديد . بيشترين درصد و سرعت جوانه زني بذرها (جمعيت شيركوه 90 % و جمعيت درون زا در GA طبس 67 %) در نتيجه سرماده ي روي كاغذ صا في مرطوب به مدت 8 تا 9 هفته حاصل گردي د. افز ايش غلظت 3 نتيجه تيمار سرمادهي عامل مؤثر بر افزايش درصد جوانه زني بذرها مي باشد. واژه هاي كليدي: آنغوزه، خواب بذر، جوانه زني بذر، جيبرليك اسيد، سرمادهي. مقدمه يكي از موانع عمده استفاده بهينه از گياهان دارويي در خارج از رويشگاه طبيعي، محدوديت ميزان جوانه زني و طولاني بودن خواب بذر آنها مي باشد طي دوره خواب حتي اگر شرايط مناسب .(Gupta, 2003) محيطي (رطوبت، دما و...) نيز فراهم باشد، جوانه زني صورت نمي گيرد. اين امر در شرايط نامساعد رويشي سودمند است، زيرا بذر غيرفعال است و در نتيجه بسياري www.SID.ir Archive of SID 392 اثر جيبرليك اسيد و سرمادهي بر... از تنشهاي محيطي و شرايط نامناسب اقليمي را بهتر تحمل كرده، تداوم نسل و بقاي گونه گياهي تضمين .(Finch-Savage & Leubner-Metzger, مي گردد ( 2006 با اين وجود، گاهي خواب بذرها يك وضعيت نامطلوب در نظر گرفته مي شود، به ويژه اگر هدف توليد انبوه يك گياه با ارزش اقتصادي يا دارويي بالا باشد. بنابراين پژوهشگران تلاش مي نمايند تا با بررسي علل خواب بذرها، به روشهايي مناسب براي شكست خواب و افزايش درصد و سرعت جوانه زني بذرها دست يابند. خواب اوليه بذر از نظر منشأ و عوامل مؤثر در ايجاد آن به دو منشأ دروني و بيروني تقسيم مي شود. بر طبق Association ) ISTA ، قوانين انجمن بين المللي آزمون بذر مشكل بذر بيشتر گونه هاي (International Seed Testing تيره چتريان، خواب اوليه دروني از نوع فيزيولوژيكي است (عموآقايي، 1384 ). هورمونها در ايجاد و كنترل خواب فيزيولوژيكي بذر نقش كليدي دارند. در بين از طريق القاء جوانه زني GA هورمونهاي مورد بررسي، 3 خواب بذر را كنترل مي نمايد. گاهي تيمار سرمادهي به براي GA تنهايي يا همراه با تيمارهاي ديگر از جمله 3 شكست خواب و افزايش جوانه زني بذرها مورد استفاده (4° C) سرمادهي .(Nadjafi et al., قرار مي گيرد ( 2006 آنزيم توليدكننده شكل ) GA3ox سبب افزايش بيان ژن 1 در ريشه چه و لايه آلرون مي شود (GA فعال 3 .(Yamauchi et al., 2004) از Ferula assa-foetida L. آنغوزه با نام علمي (Apiaceae) گياهان دارويي مهم تيره چتريان مي باشد . اي ن گ ي اه چند ساله ، داراي برگها ي كركدار 100 سانتيمتر است. - و ساقه اي به طول 200 گل آذين كم و ب يش فشرده، گلبرگها زرد رنگ و فاقد كرك هستند . ميوه شيزوكارپ مسطح مي باشد اين گياه .(Chamberlain & Rechinger, 1987) بومي ايران و قسمتهايي از افغانستان است. استانهاي فارس، كرمان، خراسان، يزد، سمنان، هرمزگان، سيستان و بلوچستان، اصفهان، لرستان، كهك يلويه و بويراحمد و بوشهر به عنوان رويش گاههاي اصل ي اين .( گياه مي باشند (زرگري، 1375 ؛ پيرمرادي، 1381 در اثر ت يغ زدن پا يين ساق ه و ر يشه تازه آنغوزه، صمغ ي به (oleo gum-resin) به نام آنغوزه از نوع اولئوگام رزين رنگ زرد روشن يا قهوه اي تراوش م ي شود. نوع مرغوب 3% اسانس، - آنغوزه داراي 62 % رزين، 25 % صمغ، 7 آزاد و به مقدار بسيار (ferulic acid) %1/28 فروليك اسيد جزيي وان يل ين مي باشد (زرگ ري، 1375 ). همچن ين دو و (assa-foetidin) تركيب جديد آزافوئتيدين از گروه كومارينهاي (ferocolicin) فروكوليسين سزكوئي ترپنوئيدي از رزين صمغ آنغوزه جداسازي آنغوزه جهت تهيه .(Lopez, گرديده است ( 1998 داروهاي ضد انگل، ضد تشنج، قاعده آور و مقو ي قلب مورد استفاده قرار م ي گي رد و در رفع ب يماريها ي دارا ي منشأ عصب ي دستگاه تنفس ي، اسپاسم حنجره، آسم، دستگاه گوارش و رفع يبوست افراد مسن مؤثر است (زرگري، .(1375 به دل ي ل بهره بردار ي ب ي روي ه و ب يش از حد گ ي اه آنغوزه، نسل آن در معرض انقراض قرار دارد، بنابراين حفظ ا ي ن گونه گ ي اهي ضرور ي است . تكثي ر آنغوزه در طب يعت از طر ي ق رو ي ش بذر و پس از ط ي مرحله خواب صورت مي گيرد. يكي از راهكارهاي مفيد براي تكثير اين گياه دستيابي به تيمارهاي فيزيكي و ش يميايي مناسبي است كه شكست خواب www.SID.ir Archive of SID 393 فصلنامه تحقيقات گياهان دارويي و معطر ايران، جلد 23 ، شماره 3 بذر را تسهيل و در كوتاهترين زمان بيشترين درصد جوانه زني را فراهم نما ي د. طبق بررس ي منابع موجود ، تاكنون اطلاعات مدون و جامع ي درباره شكست ن خواب بذر ا ي ن گ ي اه ارائه نگرد ي ده است . در تحق ي ق حاضر، براي دستيابي به روشهاي مناسب شكست خواب بذر ا ين گياه دارويي ارزشمند، اثرات ب ه شكل پيش تيمار كوتاه مدت GA غلظتهاي بالا ي 3 و غلظتهاي كمتر آن در دوره هاي زماني بلند مدت Murashige & Skoog, ) MS در محيط كشت پايه 1962 ) آزمون گرديد. همچنين كشت بذرها روي 23±2°C 4° و C كاغذ صافي مرطوب در دو دماي مورد بررسي قرار گرفت. مواد و روشها موادگياهي در (Ferula assa-foetida L.) بذرهاي گياه آنغوزه شهريور 1385 از جمعيتهاي طبيعي در دامنه هاي ارتفاعات شيركوه و طبس (استان يزد) با ارتفاع 1200 متر از سطح دريا جمع آوري شدند. اين نواحي داراي آب و هواي تقريباً كويري و متوسط بارندگي 55 ميليمتر در سال 40-45° در C مي باشند. ميانگين حداكثر دماي اين نواحي -3° در دي ماه مي باشد. C تير ماه و حداقل آن سترون سازي بذرها بذرها ابتدا 15 دق يقه با آب جار ي شستشو و پس از آن در آب صابون به مدت 15 دقيقه غوطه ور شدند. سپس در 2 دق يقه ) و -3) % جريان هوا ي هود لام ينار توسط الكل 70 -20) 2 قطره توئ ين 20 - هيپوكلريت سد يم 1% محتوي 3 15 دق يقه) سترون شدند . پس از هر مرحله ، بذرها چند ين بار با آب مقطر سترون شستشو شدند. GA پيش تيماربا 3 2000 و 3000 ،1000 ، محلولهايي با غلظتها ي 0 121° و C تهيه و در اتوكلاو در دما ي GA ميلي گرم در ل يتر 3 فشار 103 كيلوپاسكال سترون شدند. سپس 35 عدد از نمونه هاي سترون شده بذر هر دو جمع يت در 50 ميلي ليتر از محلولهاي فوق به مدت 48 و 72 س اعت غوطه ور و روي قرار داده شدند. پس از آن بذرها از محلول ها (Shaker) شيكر MS خارج و در ظروف پتر ي ديش محتو ي مح يط كشت پا يه در شرا يط سترون كشت داده شدند . ظروف كشت به مدت 23±2° در شرا يط روشنا يي در اتا ق رشد C 12 هفته در دما ي نگهداري گرديدند. GA تيمار بلند مدت بذرها با 3 بذرهاي سترون شده در ظروف پتر ي ديش حاو ي 75 و 100 ،50 ،25 ، با غلظتها ي 0 MS محيط كشت پا يه كشت شد ند و در دو ت يمار دما يي GA ميلي گرم در ل يتر 3 C ° 23±2° به مدت 12 هفته نگهداري و نتايج C 4 و جوانه زني آنها ثبت شد. (imbibition) تيمار دمايي از طريق خيساندن بذرهاي سترون شده جمعيتها ي ش يركوه و طبس در ظروف پتر ي ديش و رو ي كاغذ صاف ي حاو ي 5 ميل ي ليتر آب مقطر سترون قرار داده شدند، سپس در دو تيمار 23 به مدت 12 هفته در تار يكي و در ±2°C 4° و C دمايي اتاق رشد نگهداري شدند. تجزيه وتحليل آماري داده ها كليه آزمايش ها بر اساس طرح آماري بلوكها ي كا مل تصادفي اجرا گرديد . درصد و سرعت جوانه زني بذرها ط ي 3 ماه و در پايان هر هفته از طريق روابط زير محاسبه شد: www.SID.ir Archive of SID 394 اثر جيبرليك اسيد و سرمادهي بر... 100 ] = درصد جوانه زني ×( [ (تعداد كل بذر / تعداد بذر جوانه زده سرعت جوانه زني = {(n1/w1)+(n2 /w2) +(n3/w3)+ (nn/wn) } wn ام و n معرف تعداد بذرها ي جوانه زده در هفته nn ام را نشان مي دهد. n هفته تجزيه و تحليل آمار ي داده ها از طر ي ق بررس ي اثر GA متقابل عوامل جمع يت، زمان، دما و غلظت هورمون 3 با استفاده از روش تجزيه وار ي انس دو طرفه انجام شد . و بر اساس ANOVA گروه بندي ت يمارها به كمك روش آزمون چند دامنه اي دانكن در سطح اطم ينان 95 % توسط انجام گرديد. سپس SPSS (version نرم افزار ( 12 رسم شدند. Excel نمودارها به كمك نرم افزار 2003 نتايج GA پيش تيماربا 3 نتايج حاصل از تجزي ه وار ي انس دو طرفه داده ها با نشان داد كه GA توجه به عوامل جمع يت، زمان و غلظت 3 پيش ت يمار بذر جمع يتهاي ش يركوه و طبس به مدت 48 و را از نظر سرعت (p<0/ 72 ساعت، تفاوت معني داري ( 05 جوانه زني ا يجاد م ي كند. سرعت جوانه زن ي بذر هر دو جمعيت در پيش تيمارهاي شاهد كه 72 ساعت در آب مقطر خ يسانده شده بود ند نسبت به نمونه هاي پ يش ت يمار شده به مدت 48 ساعت افزا يش معن ي داري را نشان داد .( (شكل 1 و جدولهاي 1و 2 سرعت GA در بيشتر پيش تيمارها، با افزايش غلظت 3 جوانه زني بذرها بدون تغيير باقي ماند يا اندكي افزايش و GA يافت. همبستگي بالايي بين افزايش غلظت 3 افزايش سرعت جوانه زني بذرهاي جمعيت شيركوه در تيمار 48 ساعت وجود داشت، در حالي كه در مورد بذر .( جمعيت طبس اين رابطه مشاهده نشد (شكل 1 مقايسه ميانگين سرعت جوانه زني بين نمونه هاي پيش و شاهد نشان داد كه غلظت 1000 GA تيمار شده با 3 بيشترين تأثير را دارد. برخلاف GA ميلي گرم در ليتر 3 به مدت 48 GA نمونه هاي شاهد، پيش تيمار بذرها با 3 ساعت نسبت به پيش تيمار 72 ساعت سرعت جوانه زني .( آنها را تا دو برابر افزايش داد (شكل 1 خواب آنها ،GA يك ماه پس از پيش تيمار بذرها با 3 شكسته شد و شروع به جوانه زني كردند (شكل 2). به طوري كه افزايش د رصد جوانه زني بذرها تا پايان ماه دوم روند صعودي خود را حفظ نمود و پس از آن ثابت باقي ماند. پس از 12 هفته، بيشترين درصد جوانه زني در هر دو جمعيت در نمونه هايي كه با محلولهاي حاوي 3000 به مدت 48 ساعت و 1000 GA ميلي گرم در ليتر 3 به مدت 72 ساعت تيمار شده GA ميلي گرم در ليتر 3 بودند، مشاهده شد (شكل 2). حداكثر ميزان جوانه زني بذرهاي جمعيت طبس ( 41 %) در پيش تيمار 72 ساعته به GA آنها در محلول حاوي 1000 ميلي گرم در ليتر 3 اثر تحريكي محسوسي GA دست آمد و افزايش غلظت 3 بر جوانه زني بذرها نداشت. www.SID.ir Archive of SID 395 فصلنامه تحقيقات گياهان دارويي و معطر ايران، جلد 23 ، شماره 3 مقايسه ميانگينهاي سرعت جوانه زني آنغوزه تحت تيمار غلظتهاي (ANOVA) جدول 1- جدول تجزيه واريانس يك طرفه و دما GA مختلف 3 منبع تغييرات درجه آزادي ميانگين مربعات :GA پيش تيمار كوتاه مدت 3 بين گروهها درون گروهها كل 3 12 15 (mg/l)0 *405/95 223/98 (mg/l)1000 *970/19 575/58 (mg/l)2000 ns40/82 60/7 (mg/l)3000 *694/45 485/12 : GA تيمار بلند مدت 3 بين گروهها درون گروهها كل 3 12 15 0(mg/l) 0/25** 0/012 25 (mg/l) 0/43* 0/16 50(mg/l) 0/762* 0/09 75 (mg/l) 0/27 * 0/12 100(mg/l) 0/21* 0/02 تيمار دمايي روي كاغذ صافي: بين گروهها درون گروهها كل 3 20 23 11/68** 0/763 اختلاف معني دار وجود ندارد. =ns را نشان مي دهند. P< و 0.01 P< * و **: به ترتيب اختلاف معني دار در سطح 0.05 www.SID.ir Archive of SID 396 اثر جيبرليك اسيد و سرمادهي بر... و مدت زمان پيش تيمار GA شكل 1- مقايسه سرعت جوانه زني بذرهاي دو جمعيت شيركوه و طبس در غلظتهاي متفاوت 3 48 و 72 ساعت) ) مي باشند) ANOVA بر اساس آناليز واريانس p< 0/ (حروف يكسان، نشان دهنده عدم تفاوت معني دار بين ميانگينها در سطح 05 4° و C در دماهاي GA شكل 3- مقايسه سرعت جوانه زني بذر جمعيتهاي شيركوه و طبس آنغوزه در غلظتهاي متفاوت 3 C ° بر اساس آناليز واريانس يك طرفه و آزمون دانكن محاسبه شد. GA 23 . گروه بندي تيمارها در هر غلظت 3 ±2 (حروف يكسان نشان دهنده عدم تفاوت معني دار بين ميانگينها در سطح احتمال 5 درصد مي باشند) www.SID.ir Archive of SID 397 فصلنامه تحقيقات گياهان دارويي و معطر ايران، جلد 23 ، شماره 3 و مدت زمان پيش تيمار بر درصد جوانه زني بذرهاي جمعيتهاي شيركوه و طبس به GA شكل 2- بررسي اثر متقابل غلظت 3 (D و C) و 72 ساعت (B و A) ترتيب در دوره زماني 48 ساعت MS در محيط كشت پايه GA تيمار بلند مدت بذرها با 3 GA تجزيه وار يانس دو طرفه، اثر غلظت ها ي متفاوت 3 23 ، به صورت تيمار طولان ي ±2°C 4° و C در دماهاي روشن ساخت كه اثر MS مدت در مح يط كشت پا ي ه عامل دما به تنها يي بر رو ي دو صفت اندازه گي ري شده بود . (p<0/ يعني سرعت و درصد جوانه زني معني دار ( 05 اما عامل غلظت به تنها يي و اثر متقابل آن ب ا دما اثر را بر روي سرعت و درصد (p<0/ معني داري ( 05 جوانه زني نشان ن داد. مقايسه م يانگينهاي سرعت جوانه زني بذر جمعيتهاي شيركوه و طبس در هر يك از غلظتهاي به بين (p<0/ اثر معني داري را ( 05 ،GA كار برده شده 3 .( تيمارهاي دمايي آشكار كرد (شكل 3 و جدول 1و 2 GA همچنين، اثر متقابل دو عامل جمعيت و غلظت 3 نيز بر سرعت جوانه زني بذرها معني دار بود . روند تغييرات 23 طي 12 ±2°C 4° و C سرعت جوانه زني در دماهاي هفته مشخص نمود كه دماهاي كم در شكست خواب .( بسيار مؤثرتر از عوامل ديگر عمل مي كنند (شكل 3 www.SID.ir Archive of SID 398 اثر جيبرليك اسيد و سرمادهي بر... جدول 2- مقايسه ميانگينهاي سرعت جوانه زني بذر آنغوزه تحت تيمارهاي مختلف شكست خواب تيمار/جمعيت ميانگين سرعت جوانه زني : GA پيش تيمار كوتاه مدت 3 (48h) بذر شيركوه (72h) بذر شيركوه (48h) بذر طبس (72h) بذر طبس 0(mg/l) 15/47 ab 38/33 a 25/29 ab 33/8 a 1000(mg/l) 8/57 b 23/33 ab 38/8 a 42/5 a 2000(mg/l) 29/3 a 28/57 a 31/54 a 31/69 a 3000(mg/l) 32/5 a 11/25 b 42/26 a 33/3 a : GA تيمار بلند مدت 3 (23±2°C) بذر شيركوه (4°C ) بذر شيركوه (23±2°C) بذر طبس (4°C ) بذر طبس 0(mg/l) 0/09 b 0/61 a 0/16 b 0/51 a 25 (mg/l) 0/35 ab 0/89 a 0/12 b 0/31 a 50 (mg/l) 0/41 ab 1/2 a 0/25 b 0/51 ab 75 (mg/l) 0/13 b 0/51 ab 0/31 ab 0/74 a 100(mg/l) 0/31 ab 0/66 a 0/15 b 0/57 a تيمار دمايي روي كاغذ صافي: (23±2°C) بذر شيركوه (4°C ) بذر شيركوه (23±2°C) بذر طبس (4°C ) بذر طبس 0/54 b 2/93 a 0/37 b 2/8 a مي باشد. p< حروف يكسان در هر ستون و در هر تيمار بيانگر عدم تفاوت معني دار بين ميانگينها در سطح 0.05 ( تغيير سرعت جوانه زني بذر جمعيت شيركوه (شكل 3 در هر دو ت يمار دما يي از غلظت صفر ت ا 50 ميلي گرم در افزايش و در غلظت هاي ب يشتر از 50 ميلي گرم در GA ليتر 3 ليتر به طور معني داري كاهش يافت. در حالي كه افزا يش سرعت جوانه زن ي بذر جمع ي ت طبس تا غلظت 75 در هر دو دما معن ي دار بود . تيمار GA ميلي گرم در ل يتر 3 سبب كاهش جوانه زني GA اين بذرها با غلظتهاي بيشتر 3 آنها گرديد. اگر چه غلظت هاي 50 و 75 ميلي گرم در ل يتر به ترتيب در بذرهاي جمعيتهاي شيركوه و طبس در GA3 هر دو ت يمار دما يي سرعت جوانه زني را به حداكثر رساند ، اما اثر كاهش دما بر اف زايش سرعت جوانه زني شاخص تر 4°C بود. به طوري كه سرعت جوانه زني بذرها در دما ي 23 افزايش يافت ±2°C 2 برابر دماي - به ميزان 3 .( (شكل 3 www.SID.ir Archive of SID 399 فصلنامه تحقيقات گياهان دارويي و معطر ايران، جلد 23 ، شماره 3 و دما بر درصد جوانه زني بذرهاي جمعيتهاي شيركوه و طبس به ترتيب در دماهاي GA شكل 4- بررسي اثر متقابل غلظت 3 C ° .(D و C) 4°C و (B و A) 23±2 بررسي درصد بذرهاي جوانه زده در طول سه ماه نشان داد كه در 2 هفته اول درصد جوانه زني هر دو جمعيت صفر است (شكل 4)، اما بتدريج در اواخر ماه اول تيمار سبب GA بلند مدت بذرها با محلولهاي با غلظت بيشتر 3 شكست خواب بذرها گرديد . در ماههاي دوم و سوم حداكثر درصد جوانه زني در بذرهاي تيمار شده با مشاهده شد. در بين تيمارهاي مورد GA غلظتهاي كمتر 3 23 در ± 2°C استفاده، بيشترين درصد جوانه زني در دماي مشاهده شد و در GA تيمار حاوي 50 ميلي گرم در ليتر 3 اثري مش ابه داشتند GA 4° غلظتهاي كم و زياد 3 C دماي .( (شكلهاي 4 و 5 www.SID.ir Archive of SID 400 اثر جيبرليك اسيد و سرمادهي بر... و (d) 75 ،(c) 50 ،(b) 25 ،(a) شكل 5- تيمار جوانه زني بذرهاي جمعيت شيركوه در غلظتهاي 0 .GA3 (e) 100 ميلي گرم در ليتر تيمار دمايي از طريق خيساندن بررسي اثر تيمار خيساندن با قرار دادن بذرها روي كاغذ صاف ي مرطوب نش ان داد كه تأثير عامل دما بر تفاوت و p<0/ ميانگينهاي درصد و سرعت جوانه زني در سطح 01 اثر عامل جمعيت (شيركوه و طبس) بر روي درصد معني دار بود (جدولهاي p<0/ جوانه زني در سطح 05 .( 1 و 2 بذرهاي دو جمعيت شيركوه و طبس (B) و سرعت جوانه زني (A) شكل 6- مقايسه اثر متقابل دما و زمان بر درصد جوانه زني پس از 3 ماه ( 12 هفته) مي باشد. مقايسه ميانگينها بر اساس p<0/ (حروف غير مشابه نشانگر وجود تفاوت معني دار بين ميانگينها در سطح احتمال 05 آزمون دانكن صورت گرفته است) b a a b e d c b a www.SID.ir Archive of SID 401 فصلنامه تحقيقات گياهان دارويي و معطر ايران، جلد 23 ، شماره 3 تفاوت در القاي جوانه زني بذرها بين دو تيمار دمايي كاملاً محسوس بود، به طوري كه سرعت جوانه زني در 23±2° بود C 4° تقريبا 6 برابر مقدار آن در دماي C دماي 6). بذر هر دو جمعيت در هفته چهارم افزايش B (شكل محسوسي را در درصد جوانه زني نشان دادند و از هفته نهم به بعد تغيير چنداني در افزايش تعداد بذرهاي 6). پس از 12 هفته، ميزان A جوانه زده مشاهده نشد (شكل جوانه زني بذرهاي جمعيتهاي شيركوه و طبس در دماي C ° 4 به ترتيب 90 و 67 درصد بود. اين مسئله نشان داد كه اثر تيمار سرما بر افزايش سرعت و درصد جوانه زني بذرهاي جمعيت شيركوه نسبت به جمعيت طبس محسوس تر است. بحث مقايسه نتا يج بدست آمده از ت يمار بلند مدت و كوتاه مدت بذرها ي دو جمعيت شيركوه و طبس آنغوزه با و همچن ين ت يمار آنها در دماها ي GA غلظتهاي متفاوت 3 C ° 23 نشان داد كه اثر دما ي پا يين بر افزا يش ±2°C 4 و سرعت و درصد جوانه زن ي بذرها ي ا ي ن گ ي اه بيشتر از سطوح هورمون ي مورد استفاده مؤثر است . از آنجا كه در برخي ت يمارهاي مورد استفاده، كاربرد غلظت ها ي متفاوت اثر معني داري را بر پارامترهاي اندازه گيري شده فوق GA3 نداشت، احتمال داده م ي شود كه عامل سرما علاوه بر درون زا، محركها ي د يگر ي را فعال GA تحريك سنتز 3 مي كند كه موجب افزا يش سرعت جوانه زن ي بذرها مي گردد. به نظر مي رسد تيمار سرما سبب كاهش تراز هورمونهاي بازدارنده و افزايش تراز هورمون ها ي محرك شده و بدين ترتيب سبب افزايش پتانسيل جوانه زن ي بذر مي شود. اين رويدادها به طور همزمان رخ داد و جوانه زني در بذرها نتيجه توازن بين هورمون ها مي باشد درصد جوانه زن ي .(Tipirdamaz & Gomurgen, 2000) تا هفته هشتم كمتر GA فاقد 3 MS بذرها در محيط كشت بود . اما با GA از تيمارهاي حاو ي غلظت ها ي متفاوت 3 شكست خواب، بيشتر بذرها به طور همزمان شروع به رويش نمودند و در پايان هفته دوازدهم درصد جوانه زن ي 4° در تيمار شاهد بيشتر از تمام C بذرها در دماي بود. شيب نمودارهاي خطي GA تيمارهاي حاوي 3 تغييرات درصد جوانه زني نسبت به زمان مشخص م ي كند در ت يمارها ي هورمون ي القاء GA كه جذب تدر يجي 3 تدريجي جوانه زني را با يك سرعت ثابت به پ يش مي برد . اما در ت يمار شاهد فرايندهاي ف يزيولوژيكي ناش ي از تأثير سرما سبب راه اندازي مس يرهاي علامت ده ي هورمون ي گرديد كه در پا يان آن جوانه زن ي به طور ناگهان ي و به Kucera ) صورت تصاعدي افزايش فوق العاده اي پيدا كرد سرعت بروز پاسخ در اي ن نمونه ها از .(et al., 2005 .(4D 4 و C منحنيهاي لگاريتمي پيروي مي كند (شكلهاي خواب ناش ي از رو يان و پوشش بذر را ،GA هورمون 3 مي شكند و اثرات بازدارنده آبس يزيك اس يد را به طور .(Kucera et al., مستقيم يا غير مستقيم مهار مي كند( 2005 برون زا در ت يمارهاي بلند GA به نظر م ي رسد اثر هورمون 3 مدت بر روي افزا يش جوانه زني دارا ي غلظت ها ي بحران ي است و غلظتهاي ب يشتر از حد آستانه ، اثر بازدارندگ ي بر جوانه زني دارند. تفاوت م يانگينهاي سرعت و درصد جوانه زني بذرها ي خيسانده شده در آب مقطر در دو دوره زمان ي 48 و 72 GA ساعت برخلاف نمونه ها ي پ يش ت يمار شده با 3 معني دار بود . خ يساندن طولان ي مدت بذرها در آب خالص سبب خروج هر چه ب يشتر بازدارنده ها از پوسته ي ا رو ي ان www.SID.ir Archive of SID 402 اثر جيبرليك اسيد و سرمادهي بر... مي شود. مهمترين ماده بازدارنده بذرها آبس يزيك اس يد است كه مقدار آن با خ يساندن يا شستشو تا حدي كاهش مي يابد (عموآقايي، 1384 ). كاهش تراز آبسيزيك اسيد در مر حله گذ ر از GA سبب افزايش حساسيت رويان به 3 حالت خواب به حالت غير خواب در بذر بسياري از .(Kucera et al., گونه ها مي شود ( 2005 به مدت 48 ساعت GA اگرچه پيش ت يمار بذرها با 3 نسبت به نمونه هاي شاهد درصد جوانه زني را افزا يش داد، جذب شده هنگام پ يش GA اما به نظر مي رسد كه مقدار 3 تيمار كوتاه مدت بذرها براي تحريك جوانه زني آنها كاف ي نمي باشد. بنابرا ين برا ي بدست آوردن حداكثر درصد GA جوانه زني با يد از ت يمارهايي كه سبب افزا يش غلظت 3 درون زا يا افزايش جذب هورموني سلولهاي رويان مي شوند، استفاده كرد . همان گونه كه در ت يمار سرما دهي در پژوهش حاضر نتا يج مطلوب ي از نظر جوانه زن ي بذرها بدست آمد. تيمارسرمادهي بذرها بر رو ي كاغذ صاف ي GA مرطوب در مقا يسه با ت يمارهاي كوتاه و بلند مدت با 3 بيشترين اثر را بر افزا يش درصد و سرعت جوانه زن ي بذرها نشان داد. بذرهاي ت يره چتر ي ان اشكال مختلف ي از الگوي خواب ف يزيولوژيكي را از خود نشان م ي دهند و سرمادهي تا حد زيادي م ي تواند به رفع ا ي ن نوع خوابها 5° ي ا C كمك نما ي د (عموآقايي، 1384 ). معمو لا دما ي اندكي كمتر برا ي گ ياهاني كه در اقل يمهاي سرد م ي رويند Koornneff et ) بيشترين تأثير را در رفع خواب بذر دارد .(al., 2002 به طور كل ي، از اطلاعات به دست آمده در ا ي ن پژوهش م ي توان نت يجه گرفت كه ساده تر ين و مناسبتر ين شيوه برا ي شكست خواب بذر آنغوزه كشت بذرها بر 8 هفته در دما ي - روي كاغذ صاف ي مرطوب به مدت 9 C ° 4 مي باشد. همچنين نتايج نشان دادند كه عامل سرما درون زا در جوانه زن ي بذر GA سبب افزايش غلظتهاي 3 گرديد. سپاسگزاري با تشكر و قدرداني از گرو ههاي زيست شناسي دانشكده هاي علوم پايه دانشگاه شاهد و الزهرا (س) به منظور تأمين هزينه مالي و امكانات آزمايشگاهي و همچنين با سپاسگزاري از پژوهشكده گياهان دارويي جهاد دانشگاهي كه در تهيه نمونه هاي بذر مورد مطالعه ما را ياري نمودند. منابع مورد استفاده - پيرمرادي، م.ر.، 1381 . بررسي روشها ي مختلف تيغ زن ي ر يشه و برخي فاكتورها ي د يگر بر عملكرد و بقاي گ ياه دارو يي آنغوزه . پايان نامه كارشناس ي ارشد ، دانشگاه تر بي ت مدرس، دانشكده كشاورزي، 80 صفحه. - زرگري، ع.، 1375 . گياهان دارو يي. جلد دوم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 976 صفحه. - عموآقايي، ر .، 1384 . تأثيرخيساندن بذور، مدت زمان و دما ي پيش Ferula ovina .) سرماي مرطوب بر شكست خواب بذر كما .350-359 ،(4) مجله زيست شناسي، 18 .(Boiss - Chamberlain, D.F., Rechinger, K.H. 1987. "Ferula assa-foetida", In: Rechinger KH (ed.) Flora Iranica. Akad. Druck- und Verlagsanstalt, Graz, Austria, Vol. 162, 555 p. - Finch-Savage, W.E. and Leubner-Metzger, G., 2006. Seed dormancy and the control of germination.. New Phytologist, 171: 501–523. - Gupta, V., 2003. Seed germination and dormancy breaking techniques for indigenous medicinal and aromatic plants. Journal of Medicinal and Aromatic Plants Science, 25: 402-407. - Koornneff, M., Bentsink, L. and Hilhorst, H., 2002. Seed dormancy and germination. Current Opinion in Plant Biology, 5: 33-36. - Kucera, B., Cohn, M.A. and Leubner-Metzger, G., 2005. Plant hormone interactions during seed www.SID.ir Archive of SID 403 فصلنامه تحقيقات گياهان دارويي و معطر ايران، جلد 23 ، شماره 3 dormancy release and germination. Seed Science Research, 15: 281-307. - Lopez, A., 1998. Assa-foetidin and ferocolicin, two sesquiterpenoid cumarins from Ferula assa foetida. Tetraherdon Letters, 29 (13): 1557-60. - Murashige, T. and Skoog, F., 1962. A revised medium for rapid growth and bioassay with tobacco tissue cultures. Physiolagia Plantarum, 15: 473-497. - Nadiafi, F., Bannayan, M., Tabrizi, L. and Rastgoo, M., 2006. Seed germination and dormancy breaking techniques for Ferula gummosa and Teucrium polium. Journal of Arid Environments, 64: 542-547. - Tipirdamaz, R. and Gomurgen, N., 2000. The effects of temperature and gibberellic acid on germination of Eranthis hyemalis (L.) Salisb. Seeds. Turkish Journal of Botany, 24: 143-145. - Yamauchi, Y., Ogawa, M., Kuwahara, A., Hanada, A., Kamiya, Y. and Yamaguchi, S., 2004. Activation of gibberellin biosynthesis and response pathways by low temperature during imbibition of Arabidopsis thaliana seeds. Plant Cell, 16: 367-378. www.SID.ir Archive of SID Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants, Vol. 23, No. 3, 2007 404 Effects of GA3 and chilling on seed germination of Ferula assa-foetida, as a medicinal plant T. Rajabian1, A. Saboora2, B. Hassani2 and H. Fallah Hosseini3 1. Department of Biology, Faculty of Sciences, Shahed University, P.O. Box: 18155-159, Tehran, Iran, E-mail: rajabian@shahed.ac.ir 2. Department of Biology, Faculty of Sciences, Alzahra University, Tehran, Iran 3. Department of Pharmacology, Institute of Medicinal Plants (ACECR), Tehran, Iran Abstract Ferula assa-foetida L. is an Iranian endemic medicinal plant that belongs to Apiaceae family. Seeds of this plant have a long period of dormancy. Therefore, experimental methods, which decrease seed dormancy period, could be effective in the seed germination rate and also in revival of the plant. The effect of GA3 as a pre-treatment (at high concentrations in a short time period at 23±2°C) and treatment (low concentrations in a long time period at 23±2 and 4°C) on germination of two Tabas and Shirkooh population seeds on MS medium was analyzed. Comparative analyses on treated and pre- treated seeds from two populations with GA3 at 23±2°C temperature did not show any significant changes in both the germination percentage and rate. However, seeds chilling treatment (4°C) indicated increased germination rate and percentage. So, after 12 weeks the maximum germination percentages were 84 and 56% for Tabas and Shirkooh populations. Also the effect of the temperature was investigated on seed germination on the wet filter paper in two levels of 23±2 and 4°C. According to results, maximum seed germination percentage obtained for Shirkooh were (90%) and Tabas (67%) populations by soaking the seeds on the wet filter papers in Petri dishes within 8 to 9 weeks. Finally, it seems that increasing endogenous GA3 concentration, which is provided mostly by chilling treatment, is the most effective factor for breaking the seed dormancy. Key words: Ferula assa-foetida, seed dormancy, seed germination, GA3, chilling treatment. www.SID.ir
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  جمعه نهم دی 1390ساعت 14:21  توسط  رجب زاده  | 

بر نامه راهبردي تحقيقات گیاهان داروئی


١ وزارت جهاد كشاورزي سازمان ترويج، آموزشو تحقيقات كشاورزي موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع كشور بر نامه راهبردي تحقيقات گياهان دارويي 1387 ٢ تهيه شده در: موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع كشور تهيه كننده: فاطمه سفيدکن با همكاري: دکتر ابراهيم شريفي عاشور آبادي، دكتر محمدحسين لباسچي، دکتر مهدي ميرزا، مهندسعلي ابراهيمي، دکتر کامکار جايمند، مهندسمهردخت نجف پور نوايي، مهندسزهرا باهر نيک، مهندسفاطمه عسگري، مهندساکبر نجفي آشتياني، مهندسبهلول عباسزاده ٣ پيشگفتار رويكرد جهاني به استف اده از گياهان دارويي و تركي بهاي طبيعي در صنايع دارويي، آرايشي - بهداشتي و غذايي و بدنبال آن توجه مردم، مسئولين و صنايع داخلي به استفاده از گياهان دارويي و معطر نياز مبرم به تحقيقات پايه اي و كاربردي وسيعي را در اين زمينه نمايان مي سازد. گياهان دارويي يكي از منابع بسيار ارزشمند در گستره وسيع منابع طبيعي ايران هستند كه در صورت شناخت علمي، كشت، توسعه و بهره برداري صحيح مي توانند نقش مهمي در سلامت جامعه، اشتغالزايي و صادرات غير نفتي داشته باشند. تنوع آب و هو ا و شرايط اكولوژيك مختلف ، باعث تنوع و غناي گياهان د ارويي در سراسر ايران شده است. لزوم تحقيقات همه جانبه و بهره برداري صحيح از اين گياهان ، بويژه در زماني كه استفاده جهان از گياهان دارويي در صنايع دارويي، آرايشي -بهداشتي و غذايي چنان شتابي گرفته است كه از ما، كه با داشتن شخصيت هايي چون ابوعلي سينا از پيشگاما ن اين علم بوده ايم بسيار پيشي گرفته است ، بسيار ضروري است. خوشبختانه در سالهاي اخير، تلاشهاي فراواني براي شناخت همه جانبه گياهان دارويي از نظر نوع گياهان و پراكنش آنها در ايران، شرايط اكولوژيك، استفاده هاي دارويي، استخراج، تجزيه، شناسايي مواد موثره، كشت و اهلي كردن، اصلاح گونه هاي مهم، بررسي روشهاي نوين در افزايش مواد موثره و مطالعه اثرات دارويي آنها صورت گرفته و نتايج جالب توجهي نيز حاصل شده است. در راستاي رويكردهاي وزارت جهاد كشاورزي مبني بر هدايت فعاليتهاي كشاورزي به سمت چهارچوب برنامه هاي راهبرد ي تك محصولي و موضوعي و پيش بيني نقش موثر اين برنامه ها در كاربردي نمودن بيش از پيش برنامه هاي تحقيقاتي وزارت جهاد كشاورزي، بازنگري و تعيين خط مشي ها و سياستهاي راهبردي مناسب با توجه به سوابق تحقيقاتي ، در نظر گرفتن نيازهاي اساسي كشور، سند چشم انداز و برنامه چهارم توسعه كشور در زمينه گياهان دارويي ، مي تواند در ساماندهي بهينه تحقيقات آينده در جهت توسعه پايدار كشور مفيد باشد و ضمن جلوگيري از اتلاف انرژي و سرمايه هاي كشور ، با تعيين اهداف كلان و برنامه هاي اجرايي براي رسيدن به آنها ، نقش موسسه تحقيقات جنگلها و مرا تع را به عنوان متولي تحقيقات گياهان دارويي در كشور و هماهنگي ساير دست اندركاران گياهان دارويي را با اين مجموعه براي رسيدن به اهداف پيش بيني شده، تبيين نمايد. برنامه ريزي اصولي براي توسعه فعاليت ها در بخش گياهان دارويي ، نيازمند بررسي دقيق وضعيت موجود، شنا خت كافي پتانسيلهاي موجود در عرصه هاي زراعي و منابع طبيعي به عنوان خاستگاه اصلي گونه هاي بومي كشورمان و همچنين شناخت صحيح از محدوديت ها و چالشهاست. ٤ تعاريف و مفاهيم (Strategy) راهبرد تصميم جامعي است كه با توجه به شرايط موجود و آتي يك موضوع، سمت و سوي ديدگاه ها و جهت حركت سازماني كار را نشان مي دهد. (Planning) برنامه ريزي برنامه ريزي عبارتست از فرايندي داراي مراحل مشخص و به هم پيوسته براي توليد يك خروجي منسجم در قالب سيستمي هماهنگ از تصمي مها. (Strategic planning) برنامه ريزي راهبردي برنامه ريزي راهبردي گونه اي از برنامه ريزي است كه در آن اهداف،سياست ها و فرايند رسيدن به تصميم جامع تعريف و تدوين مي شود. (Medicinal Plant) گياه دارويي به گياهي گفته مي شود كه تمام آن يا اجزائي از آن به صورت تازه، خشك شده يا فرآوري شده جهت تشخيص، درمان، پيشگيري، كمك به اعمال فيزيولوژيك و حفظ بهداشت بدن انسان يا حيوانات و ديگر گياهان بكار مي روند. (Byproducts) محصولات فرعي محصولات فرعي عبارت از فراورده هاي جنگلي و مرتعي (اعم از صمغ، رزين، شيرابه و …) هستند كه از گياهان استحصال مي گردد. (Domestication) اهلي كردن اهلي كردن گياهان دارويي عبارت از كشت و پرورش گونه هاي دارويي و معطر خودرو در شرايط زراعي است. (Chemical Constituents) مواد موثره ٥ متابوليتهاي ثانويه اي كه در گياهان وجود دارند و پس از استخراج و خالص سازي، مي توانند در فراورده هاي دارويي، آرايشي -بهداشتي، غذ ايي و صنعتي كاربرد داشته باشند . اسانس ها، عصاره ها و رنگهاي گياهي مثالهايي از مواد موثره هستند. (Processing) فراوري انجام هر گونه عمليات بر روي گياهان دارويي پس از برداشت، كه باعث حفظ ارزش دارويي و يا افزايش ميزان اثر بخشي آنها شده و يا استفاده از آنها ر ا ساده تر نمايد فراوري ناميده مي شود . فراوري گياهان دارويي، شامل اقداماتي از قبيل خشك كردن، بسته بندي، عرق گيري، تهيه پودر، اسانس، عصاره و .... است. (National Standards) استانداردهاي ملي حداقل ويژگيهاي قابل قبول در توليد، فراوري و بازاريابي گياهان دارويي است كه به طريق رسمي يا قانوني مورد پذيرش جمهوري اسلامي ايران قرار گرفته است. (Quality Control Labs) آزمايشگاههاي كنترل كيفيت شامل آزمايشگاههاي تعيين كيفيت گياهان دارويي بوده كه از مراجع ذي صلاح مجوزهاي قانوني را دريافت كرده باشند. ٦ فصل اول- تشريح وضع موجود مقدمه در حال حاضر حدود 66 هزار هكتار از اراضي كشاورزي در استان هاي مختلف كشور ، به كشت گياهان دارويي اختصاص دارد . از مجموع مزارع اختصاص يافته به گياهان دارويي، حدود 65 هزار تن محصول توليد مي شود. ميزان صادرات كشور در سال 1386 به ميزان 63 ميليون دلار ثبت شده است كه عمده ترين اقلام زيره، گشنيز و عصاره شيرين بيان بوده اند . اين در حالي است كه ارزش كل واردات گياهان دارويي و مواد اوليه گياهي در سال 1386 به ميزان 85 ميليون دلار مي باشد . بيشترين ارزش ميزان واردات گياهان دارويي و فراورده هاي مرتبط، معادل 59 م يليون دلار مربوط به اسانسها مي باشد . اين اسانس ها عمدتاً سنتزي بوده و در صنايع آرايشي - بهداشتي و صنعتي كاربرد دارد . در حال حاضر 35 شركت داروسازي گياهي در كشور مجوز فعاليت دارند و حدود 300 قلم داروي گياهي در كشور توليد مي گردد. هم اكنون حجم تجارت جهاني گيا هان دارويي بيش از 43 ميليارد دلار است و پيش بيني مي شود در سال 2050 به 5 تريليارد دلار برسد . بنابراين سهم ايران در بازار جهاني گياهان دارويي بسيار ناچيز است. ايران اسلامي از ديرباز مهد علم و تمدن بشري و مورد غبطه ممالك معاصر از نظر علوم پزشكي و طب بوده است . بطوريكه عليرغم ظهور تمدن غرب با اتكاء به دانش نوين بخصوص بعد از رنسانس هم، هنوز دست آوردهاي علمي علما و دانشمندن بنام و كم نظير اين مرز و بوم بويژه شيخ الرئيس ابوعلي سينا از منابع معتبر علمي و دروس دانشگاهي كشورهاي پيشرفته محسوب مي گردد. تنوع اقليمي، تنو ع گونه اي و ذخاير ژنتيكي از ويژگيهاي بارز اين سرزمين بوده و با بهره گيري از هشت هزار گونه گياهي همواره استفاده از گياهان دارويي و تأمين دارو از منشاً گياه از ويژگيهاي بارز طب ايراني محسوب مي شود. عليرغم اين پيشينه تاريخي درخشان و گذشته پرافتخار، عملاً جا يگاه ايران امروز در اين دانش از موقعيت مناسب و مطلوبي در جهان برخوردار نيست، لذا تمهيدات لازم براي احياء و بازگرداندن اين سيادت فراموش شده و ارتقاء اهداف متعالي طب ايراني كه گياهان دارويي سنگ بناي آن را تشكيل ٧ مي داده است، با پشتوانه عظيم معنوي - علمي و تخصصي محققين و انديشمندان و صاحبنظران متعهد و دلسوز كشور كه با عزم راسخ به اين مهم اهتمام ورزيده اند، امري اجتناب ناپذير است. برنامه ريزي جامع براي گياهان دارويي مي تواند علاوه بر دستيابي به مديريت توسعه پايدار در اين بخش بالاخص در ابعاد كلان توسعه اقتصادي - زيس ت محيطي، بهداشتي (خودكفايي دارويي )، اشتغال، امنيت غذايي و ذخاير ژنتيكي در عرصه ملي و جهاني بعنوان يك منبع درآمد ارز براي كشور محسوب و ايفاي نقش نمايد. وجود برنامه اي جامع و هماهنگ بين مراكز تحقيقاتي، آموزشي و اجرايي و همچنين وجود اعتبار لازم در اين امر مي تواند راهگشاي توسعه در گياهان دارويي باشد در اين ارتباط يك نظام مديريتي و جامع نگر نيازهاي تحقيقاتي و اجرايي كشور را تعيين نموده و در نهايت با كنار هم قرار دادن نتايج بدست آمده، راه حل هاي مناسبي را به منظور توسعه در امر توليد و فرآوري گياهان دارويي و د ر نهايت داروهاي گياهي ارائه خواهد نمود. وضعيت فعلي گياهان دارويي و داروهاي گياهي در ايران امروزه استفاده از داروهاي گياهي و نيز مواد آرايشي با منشا گياهي دركشورهاي توسعه يافته رو به گسترش است در حال حاضر 71 درصد از داروهاي مصرفي آلمان را داروهاي گياهي تشكيل مي دهد. ميزان مصرف داروهاي گياهي در سوييس 35 درصد، در آمريكا و انگليس 25 درصد، در ژاپن 40 درصد، در چين و هند بيش از 50 درصد مي باشد. در ايران اين نسبت به حدود 4 درصد مي رسد. بررسي هاي انجام شده نشان مي دهد كه در حال حاضر حدود 300 قلم داروي گياهي در كشور توليد مي گردد كه حدود 4 درصد داروهاي مورد مصرف جامعه را تشكيل مي دهند. در بين اين داروها كه براي درمان تعداد اندكي بيماري بكار مي روند، گاه يك دارو با چندين نام مختلف به وسيله شركت هاي داروسازي مختلف عرضه مي شود. تعداد گياهان مورد استفاده براي تهيه اين داروها (طبق گزارش وزارت بهداشت) حداكثر 90 گونه گياهي است. همچنين تعداد 60 قلم تركيبات آرايشي با منشاء گياهي در كشور توليد مي گردد كه بسياري از مواد اوليه اين فراورده ها از خارج وارد مي گردد. در حاليكه آمارهاي گياهشناسان حدود 1500 گونه گياه دارويي را براي ايران نشان مي دهد. تحقيقات انجام شده در كشور در مورد بررسي مواد مؤثره اين گياهان نشان مي دهد كه برخي از گونه هاي دارويي انحصاري و بومي كشور از ارزش دارويي و صنعتي بالايي برخوردار بوده و در صورت كشت و فراوري مي توانند علاوه بر تاٌمين نياز بازار داخل، در بازارهاي جهاني بدون رقيب وارد شوند. ٨ همچنين حدود 50 گونه گياه دارويي در نقاط مختلف كشور مورد كشت وسيع قرار دارد كه به عنوان نمونه مي توان زيره، گشنيز، رازيانه، آويشن، بابونه، هميشه بهار، سنبل الطيب و گل محمدي را نام برد. بطور كلي مي توان گفت كه گياهان دارويي اعم از گونه هاي وحشي و اهلي در نقاط مختلف كشور حضور داشته و بنابراين در بر نامه توسعه مي توان از آنها استفاده نمود. در سالهاي اخير بالغ بر 100 شركت خصوصي با هدف خريد، توليد و توزيع گياهان دارويي در بازار هاي داخلي و خارجي و نيز توليد داروهاي با منشا گياهي در كشور به ثبت رسيده اند. دربين شركت هاي ثبت شده 35 شركت بكار توليد دارو هاي گياهي فعاليت دارند. اكثر اين شركت ها هنوز نمي توانند با ظرفيت كامل در زمينه هاي متنوع محصولات گياهي كاركنند. برخي از آنها فقط به عرق گيري يا اسانس گيري مي پردازند. بعلاوه تعدادي از كشاورزان در نقاط مختلف كشور با كشت گونه هاي دارويي و مزاياي نسبي آن آشنايي داشته و در آينده با برنامه ريزي صحيح از برنامه توسعه كشت اين گياهان استقبال خواهند كرد. در بخش دولتي تهيه طرح هاي بهره برداري توسط كارشناسان سازمان جنگلها و مراتع صورت گرفته و در قالب اين طرح ها، كار جمع آوري برخي از گياهان دارويي با عقد قراردادهايي توسط پيمانكاران بخش خصوصي انجام مي گيرد. بطور كلي مي توان گفت كه نهاد هاي شكل گرفته در امر توليد و جمع آوري گياهان دارويي در كشور اعم از شركت هاي خصوصي و كشاورزان در توليدات زراعي و نيز پيمانكاران خصوصي بهره بردار از گياهان دارويي در عرصه هاي طبيعي هسته هاي كاري و تجربي مناسبي براي برنامه توسعه خواهند بود. سطح زير كشت و توليد گياهان دارويي در استان هاي كشور در حال حاضر حدود 66 هزار هكتار از اراضي كشاورزي كشور در استان هاي مختلف، به كشت گياهان دارويي اختصاص دارد. از مجموع مزارع اختصاص يافته به گياهان دارويي، حدود 65 هزار تن محصول توليد مي شود. سطوح زير كشت و مقدار توليد گياهان دارويي در كشور در سال 1385 به شرح مندرج در جدول 1 است: همچنين آمار گزارش شده سطوح زير كشت 28 گونه از گياها ن دارويي كشور در عرصه هاي زراعي در سال 85 به شرح مندرج در جدول 2 مي باشد. به جز گياهان كاشته شده ، مهم ترين گياهان دارويي موجود و قابل توجه در امر صادرات در عرصه هاي طبيعي و توليد در جدول 3 آورده شده اند. ٩ جدول 1- سطح زير كشت و توليد گياهان دارويي استان ها در سال 1385 رديف استان سطح زير كشت ( هكتار) مقدارتوليد (كيلو گرم) 746327 1 آذربايجان شرقي 963 2086 2 آذربا يجان غربي 110 73075 3 اردبيل 9,5 2571100 4 اصفهان 1075 - 5 ايلام 1,2 16500 6 بوشهر 53,5 18529605 7 تهران 612 11700 8 چهارمحال بختياري 8 7840930 9 خراسان رضوي 1685,4 1379930 10 خراسان شمالي 2760,6 - 12 خراسان جنوبي 12068 2500 13 خوزستان 22,3 4000 13 زنجان 6 380537,5 14 سمنان 365 5602800 15 سيستان وبلوچستان 2277 2227090 16 فارس 11376 - 17 قزوين 51 5450 18 قم 1,5 - 19 كردستان 20 6474400 20 كرمان 2922 2591900 21 منطقه جيرفت 5438 456900 22 كرمانشاه 1979 7400 23 كهكيلويه وبويراحمد 7 119550 24 گلستان 29,36 242950 25 گيلان 522,9 1654100 26 لرستان 10365 1299752 27 مازندران 725,49 250000 28 مركزي 4,9 - 29 هرمزگان 181 4203500 30 همدان 2750 3447120 31 يزد 1422 جمع - 65444850 66092 ١٠ جدول 2- سطح زير كشت 28 گياه دارويي كشور درسال 1385 رديف نام گياه سطح زير كشت (هكتار) رديف نام گياه سطح زير كشت (هكتار) 15 آلوئه 49 21 1 زيره سبز 458 17 كدوتخم پنبه اي 48 10 2 گل محمدي 391 18 آوبشن 41 7 3 حنا 361 19 انيسون 35 3 4 گشنيز 166 20 بابونه 30 2 5 وسمه 681 21 اسطو خودوس 21 1 6 گاوزبان 099 22 ختمي 21 7 رازيانه 706 23 سنبل الطيب 20 8 باريجه 368 24 گل راعي 13 9 نعنا 117 25 هميشه بهار 12 10 چاي ترش 105 26 بومادران 11 11 خاكشير 103 27 مريم گلي 11 12 بادرنجبويه 72 28 مارتيغال 10 13 رزماري 62 جدول 3- گياهان دارويي مهم در عرصه هاي طبيعي كشور رديف نام محلي نام علمي توليد (كيلوگرم) 33000 Ferula gommusa 1 باريجه 77000 Ferula assa foitida 2 آنغوزه 32 Bunium persicum 3 زيره 44000 Dorema amuniacum 4 وشاء 2842000 Glycyrrhiza glabra 5 شيرين بيان 250000 Astragalus tragacantha 6 كتيرا 210000 Pestacia atlantica 7 سقز 4352 Hypericum perforatum 8 علف چاي 8440 Achillea melifolia 9 بومادران 5500 Zataria multiflora 10 آويشن شيرازي 11000 Reum ribes 11 ريواس 82000 Caparis spinosa 12 كاپاريس 55 Valeriana officinalis 14 سنبل الطيب 548 Hyssopus officinalis 15 زوفا 16 مستكي 72000 ١١ 10149 Tucrium polium 17 كلپوره وضعيت تجارت گياهان دارويي ارزش دارويي، تقاضاي بازار و سطح فراوري از مه مترين شاخص هاي سنجش اقتصادي يك گياه دارويي است. گياهان دارويي يكي از منابع مهم در آمد در برخي از كشورها مي باشند. بر اساس گزارش سازمان خواربار جهاني، ارزش تجارت جهاني گياهان دارويي كه در حال حاضر حدود صد مليارد دلار در سال است، درسال 2050 ميلادي به رقم پنج تريليون دلار خواهد رسيد. كشور ايران با داشتن شرايط اقليمي و تنوع گياهي به مراتب بهتر از اروپا، در حال حاضر تنها 60 تا 90 ميليون دلار 0 درصد) از تجارت جهاني گياهان دارويي را به خود اختصاص داده است كه از آن / 0/06 و 09 ) نيز بخش عمده اي مربوط به صادرات زعفران است. علاوه بر زعفران، مهمترين گياهان دارويي صادراتي ايران در سال هاي اخير زيره سبز، آويشن، بادرنجبويه، انيسون، بابونه، اسفرزه، بومادران، گل ختمي، زوفا، مريم گلي، كتيرا، آنغوزه، شيرين بيان، تلخ بيان، مورد، برگ كنار، سقز، علف گاوزبان، آنغوزه و گل ساعتي، باريجه، زدو، موسير، مستكي، وشا، انچوچك، گز علفي، شكر تيغال، برگ كنار، حنا و انزروت بوده كه به كشور هاي آلمان، آمريكا، انگلستان، فرانسه، مجارستان، پاكستان، هند، چين، تركيه، بحرين، كويت، قطر، كانادا، سوئيس، سوئد، لبنان، ايتاليا و امارات صادر شده است. علاوه بر آن، سالانه حدود 2 ميليون دلار محصولات فرعي جنگلي و مرتعي به بازار هاي جهاني از جمله آلمان، فرانسه و امارات متحده عربي صادر مي شود. برخي از اقلام گياهان دارويي كه در سال 2004 ميلادي به كشور هاي ديگر صادر شده است به قرار زير مي باشد: زعفران تقاضاي زيادي در بازار هاي جهاني و بخصوص اسپانيا دارد. اين محصول در سال 2004 با ارزش صادراتي 66 ميليون دلار و با سهم 25 درصد از تجارت جهاني، مقام نخست صادرات را بخود اختصاص داد. عمده ترين كشور هاي وارد كننده زعفران ايران عبارت بودند از امارات متحده عربي با 3 درصد، / 4 درصد، فرانسه با 5 / حدود 49 درصد از واردات، اسپانيا با حدود 30 درصد، ايتاليا با 8 8 درصد. / 2درصد و 12 كشور ديگر با 17 / 2 درصد، سوييس با 14 / سوئد با 39 رازيانه يكي ديگر از اقلام صادراتي كشور است. اين محصول با ارزش تجاري 138000 دلار كه حدود 0/6 درصد تجارت جهاني را شامل مي شود، در اين سال، مقام 15 تجارت جهاني را كسب كرد. پاكستان با واردات حدود 70 درصد و امارات متحده عربي با 30 درصد، دو كشور عمده وارد كننده رازيانه ايران بودند. ١٢ 4 درصد از تجارت جهاني، به كشور هاي پاكستان، / گشنيز با ارزش 2129000 دلار و با سهم 4 امارات متحده عربي، قطر، اوكراين، تركيه و بريتانيا صادر گرديد. 0 درصد معاملات بين المللي، در رتبه / زيره سبز ايران با ارزش صادراتي 343000 دلار و با سهم 11 36 تجارت جهاني اين محصول قرار دارد. چين و انگليس به ترتيب با رقم واردات 322 و 17 هزار دلار عمده ترين خريداران زيره ايران بوده اند. صادرات آويشن ايران در سال 2004 ميلادي در رتبه 24 تجارت جهاني اين محصول و به ميزان 187 هزار دلار بود كه بطور عمده به امارات متحده عربي صورت گرفت . ارزش صادرات آنغوزه تلخ ايران در سال هاي 2001 تا 2004 ميلادي بين 350000 تا 650000 دلار در نوسان بوده و عمده كشور هاي وارد كننده اين محصول عبارت بودند از امارات متحده عربي، كويت، قطر، اوكراين، روماني، هند، آلمان و فرانسه در اين سال رقم صادرات باريجه ايران حدود 350000 دلار بود كه به كشور هاي فرانسه، امارات متحده عربي، آلمان، و برخي ديگر از كشور هاي اروپايي صادر گرديد. رقم صادرات كتيراي مفتولي ايران حدود 300000 دلار و كتيراي خرمني حدود 101000 دلار بود كه به كشور هاي فرانسه، امارات متحده عربي، آلمان، انگلستان، هند و برخي ديگر از كشور هاي اروپايي صادر گرديد. سقز با ارزش تجاري حدود 100000 دلار به كشورهاي امارات متحده عربي، اتحاديه اروپا، عربستان، كويت، اردن، تونس، آمريك، بلغارستان و تركيه صادر گرديد. شيرين بيان با ارزش تجاري حدود 1500000 دلار به كشور هاي اتحاديه اروپا، امارات متحده عربي و هندوستان صادر گرديده است. بطور كلي مي توان گفت كه عمد هترين خريداران گياهان دارويي ايران، كشورهاي اروپاي غربي بخصوص آلمان، انگلستان، فرانسه و اروپاي شرقي و امريكا، هندوستان، پاكستان و كشور هاي حوزه خليج فارس مي باشند. اين در حالي است كه بسياري از مواد اوليه گياهي مورد نياز در صنعت توليد دارو هاي گياهي كشور از خارج وارد مي شود. واردات محصولات گياهان دارويي كشور در سال 2004 با ارزش 12875 دلار بيشتر شامل گونه هاي سرخ وليك، سرخارگل، گل مغربي، سريش، اسانس نعناع، صمغ عربي، بوده كه از كشور هاي هند، افغانستان، تركمنستان، تاجيكستان وارد گرديده است. ارزش كل واردات گياهان دارويي و مواد اوليه گياهي در سال 1386 به ميزان 85 ميليون دلار رسيد. بيشترين ارزش ميزان واردات گياهان دارويي مربوط به اسانسها مي باشد به طوري كه 59 ميليون دلار ١٣ در اين سال به واردات اسانس اختصاص داشته است. البته بسياري از اسانس هاي وارداتي نيز سنتزي مي باشند. اين اسانس ها عمدتاً در صنايع آرايشي بهداشتي و صنعتي كاربرد دارد. ١٤ نقاط ضعف و تهديدها بررسي وضع موجود فعاليت هاي مرتبط با گياهان دارويي و نيز فراورده هاي دارويي و آرايشي- بهداشتي با منشاء گياهي نشان مي دهد كه در ارتباط باعرصه هاي كاري، جمع آوري و استحصال محصول از عرصه هاي طبيعي، نهاده هاي مورد نياز، عمليات كاشت، داشت، برداشت ونيز عمليات پس از برداشت (عمل آوري) و بالاخره بازاريابي و بازرگاني گياهان دارويي و فراورده هاي آنها نارسايي ها ، مشكلات و محدويت هايي در كشور وجود دارد كه بدون توجه و رفع آنها، فعال كردن اين بخش بالقوه توليدي غير ممكن بوده و سودآوري لازم براي توليد كنندگان نيز بعيد به نظر مي رسد. مهم ترين مسايل و مشكلات اين بخش به قرار زير است: - عدم هماهنگي لازم بين بخش هاي مختلف تحقيقاتي كه نتيجه آن ناقص ماندن برخي تحقيقات انجام شده و انجام تحقيقات موازي غير ضروري مي باشد. - ناكافي بودن هماهنگي ها و ارتباطات لازم بين بخش هاي اجرايي و تحقيقاتي (شامل كم توجهي توليد كنندگان به تحقيقات و يافته هاي آنان و كم توجهي محققين به نيازهاي جامعه و كاربردي بودن تحقيقات) - برداشت بي رويه گياهان ارزشمند از عرصه هاي طبيعي براي مصرف داخل و صدور به خارج از كشور - محدوديت توسعه سطح زير كشت گياهان دارويي در عرصه هاي طبيعي و زراعي (ديم معمولي، ديم كم بازده و زراعي فارياب - عدم توجه توليدكنندگان در بخش هاي خصوصي و دولتي به مزيت نسبي گياهان بومي ايران - فقدان مكانيزاسيون پ يشرفته، دانش فني روز و سنتي بودن تجهيزات صنعتي و پروسه هاي فراوري در كشور كه باعث توليد محصولات با كيفيت پايين مي شود. - نارسايي قوانين و استانداردها شامل: -1 عدم نظارت كافي بر برداشت از طبيعت، توليد، بسته بندي، فراوري و صادرات گياهان دارويي -2 نبود استانداردهاي ملي كافي براي گياهان دارويي و فراورده هاي آنها -3 عدم رعايت استانداردهاي جهاني در مورد توليد، فراوري و بسته بندي گياهان دارويي - عدم حمايت از سرمايه گذاري در توسعه كشت و فراوري گياهان دارويي - بي ثباتي در امر بازرگاني داخلي و خارجي گياهان دارويي و تاٌثير منفي آن بر توليد ١٥ - كمبود شناخت و ارتباط مطلوب با مراكز تجارت بين المللي گياهان دارويي - وضعيت نابسامان عطاريها از نظر دانش كافي، انطباق نام گياه با نام علمي، كهنه بودن و بي تاٌثير بودن گياه، بسته بندي نامناسب و ... ١٦ نقاط قوت و فرصت ها - اراده و تمايل مسئولين طراز اول كشور به بهبود و توسعه صنايع گياهان دارويي ايران - تنوع اقليمي و وجود گونه هاي گياهي متنوع دارويي بومي و انحصاري در ايران - سازگاري و عملكرد مطلوب گياهان دارويي در كشاورزي ايران - وجود تجربه اجراي طرحهاي مختلف تحقيقاتي در كشور - فعال بودن بخش هاي آموزشي، پژوهشي و اجرايي مختلف در زمينه صنايع گياهان دارويي در سطح كشور - سابقه ديرينه استفاده از گياهان دارويي در طب ايراني - جايگاه استفاده از گياهان دارويي در باور و فرهنگ مردم و گرايش روز افزون جهاني به استفاده از تركيبات طبيعي در صنايع و فراورده هاي مختلف دارويي، آرايشي-بهداشتي و غذايي - گرايش بخش خصوصي و صنايع به توسعه كشت و فراوري گياهان دارويي - اشتغال زا بودن گياهان دارويي - وجود تشكل هاي مختلف مثل انجمن هاي علمي و شبكه هاي تحقيقاتي ١٧ چشم انداز در راستاي تحقق چشم انداز 20 ساله جمهوري اسلامي ايران، بهبود سطح، كيفيت و امنيت زندگي مردم، در افق 10 ساله جمهوري اسلامي كشوري است توسعه يافته در صنايع گياهان دارويي: ‐ با زيرساخت هاي قوي و پيشرفته و داراي سهم برتر منابع انساني متخصص ‐ داراي جايگاه شايسته و سهم مناسبي از تجارت جهاني با تكيه بر مزيت هاي نسبي داخلي ‐ مولد ارزش افزوده اقتصادي حاصل از فراوري گياهان دارويي اهداف كلان كشوري -1 حفاظت، احيا و بهره برداري صحيح از گياهان دارويي در عرصه هاي منابع طبيعي كشور -2 بهره مندي از مزاياي گياهان دارويي در راستاي بهبود سطح سلامت و ارتقاي كيفيت زندگي مردم -3 ايجاد فرصتهاي شغلي از طريق توليد اقتصادي گياهان دارويي و فراورده هاي آنها -4 كشت و توليد انبوه گياهان دارويي براي تامين نيازهاي داخلي و صادرات -5 احراز جايگاه شايسته و دستيابي به سهم مناسبي از بازار جهاني گياهان دارويي راهبردهاي كلان كشوري -1 حوزه زيرساخت و توانمندسازي - ايجاد ارتباط و هماهنگي لازم بين بخش هاي تحقيقاتي، آموزشي، ترويجي و اجرايي به منظور بهره برداري مطلوب از ظرفيتهاي كشور از طريق ستاد كشوري - گسترش سطح زير كشت گياهان دارويي بر اساس نياز بازار داخلي و خارجي و به موازات آن ايجاد كارگاههاي فراوري - معرفي گياهان دارويي با ارزش بومي براي كشت وسيع و بهره برداري - تدوين استانداردهاي كمي و كيفي در زمينه توليد، فراوري و بازاريابي گياهان دارويي - تدوين قوانين و ضوابط لازم براي جمع آوري، توليد، بسته بندي، فراوري و صادرات گياهان دارويي - گسترش ارتباطات بين المللي براي استفاده از تجارب كشورهاي مشابه - انتقال دانش فني توليد و فراوري گياهان دارويي از خارج از كشور در موارد مورد نياز ١٨ -2 حوزه آموزش و پژوهش - تربيت نيروي انساني متخصص در زمينه هاي مختلف گياهان دارويي - پشتيباني و حمايت جدي از تحقيقات بنيادي، توسع هاي و كاربردي - گسترش تحقيقات كاربردي در سطح نيمه صنعتي و اصلاح سيستم صنعتي كشور از طريق اجراي طرحهاي پايلوت براي بهبود كيفيت محصولات توليدي -3 حوزه ترويج و فرهنگ سازي - اطلاع رساني و فرهنگ سازي براي حفاظت از منابع طبيعي - فرهنگ سازي عمومي براي استفاده از فراورده هاي طبيعي به كمك رسانه هاي ملي - ارائه روشهاي صحيح بهره برداري از محصولات فرعي جنگل و مرتع - آموزش پزشكان، داروسازان، عطاران و ساير اقشار مرتبط با صنايع گياهان دارويي -4 حوزه اقتصاد و بازرگاني - ايجاد و توسعه بنگاههاي اقتصادي دانش بنيان - تجاري سازي اطلاعات توليدي در كشور - حمايت و پشتيباني از توليد كنندگان صنايع گياهان دارويي - كارآفريني بر اساس نوآوري ١٩ مهمترين برنام ههاي تحقيقاتي (اولويت 10 ساله) - تحقيق و بررسي در زمينه شناخت و معرفي توان كشور از نظر گياهان دارويي، معطر و محصولات فرعي جنگل و مرتع - كشت ، اهلي كردن و توليد انبوه گياهان دارويي به منظور جلوگيري از برداشت گياهان از عرصه منابع طبيعي - استخراج، تجزيه و شناسايي مواد موثره گياهان دارويي و معطر به منظور كاربرد در صنايع مختلف - معرفي گياهان دارويي با ارزش بومي براي كشت وسيع و بهره برداري - بررسي جايگاه گياهان دارويي در طب سنتي و رايج - گسترش تحقيقات كاربردي در سطح نيمه صنعتي - تهيه بانك اطلاعاتي گياهان دارويي ايران - بررسي فرايندهاي توليد و فراوري گياهان دارويي در كشور و عندالزوم بازنگري و اصلاح آن - تدوين استانداردهاي كمي و كيفي در زمينه توليد، فراوري و بازاريابي گياهان دارويي - ارائه روشهاي صحيح بهره برداري از محصولات فرعي جنگل و مرتع - ارتباط و هماهنگي لازم بين بخش تحقيقات با بخ ش هاي آموزشي ، ترويجي و اجرايي به منظور بهره برداري مطلوب از ظرفيتهاي كشور ٢٠ برنامه هاي اجرايي شامل پروژه ها و طرحهاي تحقيقاتي قبل از ارائه برنامه هاي اجرايي ضروري است وظايف مصوب بخش تحقيقات گياهان دارويي، گروههاي تحقيقاتي موجود و زيرگروههاي آنها توضيح داده شود. وظايف مصوب بخش تحقيقات گياهان دارويي: ‐ شناساييگونههاييداروييومحصولاتفرعيجنگلومرتع‐ بررسيپراكنشرويشگاههايطبيعيگونههايداروييكشور‐ احداثكلكسيونهايگياهانداروييدرنقاطمختلفاكولوژيكيكشور‐ تشخيصوتعيينسازگاريگونههايوحشيباشرايطزراعيوبررسيتاثيرفاكتورهايمختلفبررويموادموثرهموجوددرگياه‐ معرفيگونههايسازگار،مستعدتوليدانبوهودارايميزانموادموثرهقابلتوجهبرايهرمنطقهدرسطحكلكشور. ‐ استخراجموادموثرهازگياهاندارويي،معطرومحصولاتفرعي. ‐ بررسيوانجامطرحهاينيمهصنعتيجهتاستخراجموادموثره. ‐ شناساييكميوكيفيموادموثرهگياهانداروييچارت تشكيلاتي مصوب بخشگياهان دارويي بخشتحقيقات گياهان دارويي و محصولات فرعي گروه جمع آوري و شناسايي گروه شيمي گياهي گروه كشت و اهلي كردن ٢١ 575 گروه جمع آوري و شناسايي گياهان دارويي و محصولات فرعي جمع آوري گياهان دارويي به معني مراجعه به رويشگاههاي طبيعي استانهاي كشور و گرد آوري گياهان اعم از دارويي ،اسانس دار، سمي، آبزي ، رنگده و غيره مي باشد. براي نيل به اين منظور پراكنش هر گونه و زيرگونههاي آن از طريق منابع كتابخانه اي ، هرباريوم و فلورهاي موجود و مراجعه به عرصه مورد بررسي قرار مي گيرد و علاوه بر ثبت شرايط محيطي نمونه هرباريومي نيز تهيه مي گردد. برنامه هاي گروه جمع آوري و شناسايي ١‐ جمعآوريوشناساييومعرفيگياهانداروييايرانيكي از برنامه هاي مهم اين گروه، جمع آوري گياهان دارويي و تهيه نمونه هاي هرباريومي، تعيين دقيق اسامي علمي، شناسايي كولتيوارها و يا ارقام مختلف مي باشد. همچنين جمع آوري گياهان معطر، رنگده و آبزي نيز از عمده وظايف اين گروه است. ٢‐بررسياكولوژيكگياهانداروييومحصولاتفرعيشناسايي ويژگيهاي اكولوژيك گياهان دارويي و معطر در رويشگاه هاي اصلي و تهيه جداول مربوط به جهت ، شيب، ارتفاع ، دما ، نوع بستر. خاك محل رويش ، ميزان رطوبت و ساير عوامل اقليمي و گونههاي همراه از عمده اهداف گروه جمع آوري است. مطالعه شرايط اكولوژيك رويشگاههاي گونههاي اسانس دار و روشهاي تجديد حيات گياهان مولد محصولات فرعي در استانهاي مختلف كشور انجام مي شود. شناسايي اكوتيپ هاي مختلف و مناسب جنسهاي گياهان دارويي و نيز تهيه نقشه هاي پراكنش گياهان دارويي از اهداف اين گروه مي باشد. . تحقيق در زمينه اثر رويشگاه بر ويژگيهاي فنولوژيك و مورفولوژيك اين گياهان نيز توسط محققين اين گروه صورت مي گيرد. ٣‐بررسيگياهانداروييومحصولاتفرعيموردمصرفدرطبسنتيومتداولهرگياه دارويي در زبانها و فرهنگهاي مختلف تحت نامهاي متفاوتي ناميده مي شود ولي فقط داراي يك نام علمي است. گردآوري اسامي علمي و واژه هاي بكار رفته در منابع مختلف از كارهاي اوليه اين گروه براي نامگذاري صحيح گياهان دارويي است. همچنين جمع آوري اطلاعات در مورد مصارف محلي و مقايسه با منابع قديم و جديد نيز از ديگر اهداف گروه جمع آوري است كه در آن به بررسي جايگاه گياهان دارويي ٢٢ و گياه درماني در كتب و متون مختلف و تحقيق و بررسي اطلاعات منطقه اي در زمينه كاربرد گياهان دارويي مي پردازد. ٤‐حفظژرمپلاسمگياهانداروييباجمعآوريبذرآنهاجهت حفظ گياهان در رويشگاههاي طبيعي و ازدياد گياهان دارويي. اندام قابل تكثير شامل قلمه ، پياز ، ريزوم و غيره بايد جمع آوري شوند. مطالعات مربوط به مقايسه رويشگاههاي مختلف در ميزان توليد و كميت وكيفيت بذور همچنين تعيين بهترين زمان برداشت و انتقال بذر يا قلمه از رويشگاه از وظايف گروه جمع آوري مي باشد. ۵‐شناساييرويشگاههاوتعيينپراكندگيوتراكمگياهانتوليدكنندهمحصولاتفرعيجنگلومرتعجهتجلوگيريازانهدامآنهايكي از اهداف گروه جمع آوري و شناسايي ، تعيين پراكندگي و تراكم گياهان مولد محصولات فرعي از جمله بنه، زودو، وشا، آنغوزه، كتيرا وغيره بمنظورجلوگيري از انهدام آنها و در صورت امكان استحصال آنها است. ۶‐ تدويناصولصحيحبهرهبرداريواحيايعرصههايموردبهرهبرداريگياهانمولدمحصولاتفرعيجنگلومرتعاستفاده بهينه از محصولات فرعي جنگل ومرتع در جهت رشد اقتصادي روستائيان و درآمد ارزي براي كشور از اهميت خاصي برخوردار است. از آنجا كه بقاي گياهان مولد محصولات فرعي همواره مورد توجه مي باشد از اهداف گروه، تعيين بهترين روش و دفعات بهره برداري از گونههاي مختلف مولد اين محصولات مي باشد. بررسي اثرات تخريبي بهره برداري و تيغ زني بر گياهان مولد صمغ و رزين ، بررسي اثرات بهره برداري در بقا و زادآوري گياهان مولد محصولات فرعي در مراتع ، بررسي اثرات زمان بهره برداري بر كميت وكيفيت و بقا گياهان مانند سقز، باريجه، كتيرا و آنغوزه حائز اهميت مي باشد همچنين تعيين سن اندامهاي زير زميني مورد بهره برداري در مراتع، پتانسيل توليد و حد مجاز بهره برداري ، مقايسه ميزان صمغ و رزين در روشهاي مختلف بهره برداري مورد توجه گروه جمع آوري مي باشد. گروه جمع آوري و شناسايي گياهان دارويي و محصولات فرعي زيرگروه گياهشناسي زيرگروه اكولوژي زيرگروه محصولات فرعي زيرگروه طب سنتي ٢٣ گروه تحقيقات شيمي گياهي استخراج و تجزيه مواد مؤثره گياهان دارويي و معطر جهت شناخت كميت و كيفيت تركيبهاي تشكيل دهنده، بهينه سازي روش هاي استخراج براي دست يابي به بهترين كميت و كيفيت از اين مواد و بررسي تٌاثير فاكتورهاي مختلف بر مواد موثره پس از برداشت گياهان از اهداف اصلي اين گروه تحقيقاتي مي باشد. برنامه هاي گروه شيمي گياهي ١‐ تحقيقدرموردگياهانمعطرالف‐ تحقيقاتپايهدرمورداستخراجوشناساييتركيبهاياسانسگياهانمعطردر كشور ما بيش از ۵۰۰ گونه گياه معطر وجود دارد كه تعداد زيادي از آنها بومي و انحصاري ايران مي باشند. يكي از مهمترين برنامه هاي گروه شيمي، بررسي نوع و ميزان تركيبهاي تشكيل دهنده اسانس اين گونه ها، جهت به كارگيري اين اسانس ها در صنايع داروسازي، آرايشي – بهداشتي و غذايي است. اسانس ها از مهمترين مواد موثره گياهان مي باشند كه به دليل دارا بودن عطر و طعم خاص، علاوه بر مصرف دارويي مي توانند در صنايع غذايي و آرايشي – بهداشتي نيز مورد استفاده قرار گيرند. نتيجه اين تحقيقات، يافتن و معرفي گياهان بومي و انحصاري معطر ايران با ارزش افزوده مناسب به كشور است. ب‐ بررسيتٌاثيرفاكتورهايمختلفبركميتوكيفيتاسانسگياهانمعطرنتايج تحقيقات در بند الف مشخصنموده كه برخي از گياهان معطر بومي ايران داراي ارزش بالايي هستند كه در صورت كشت وسيع و بهره برداري مي توانند جايگاه مهمي در صنايع داخلي و صادرات داشته باشند. در مورد اين گياهان، تعريف طرحهاي تكميلي در مورد تُاثير عوامل مختلف بر روي كميت اسانس و نيز نوع و درصد تركيبات تشكيل دهنده اسانس، مثل شرايط اكولوژيك، روشهاي مختلف استخراج، زمان هاي مختلف برداشت، روشهاي مختلف خشك كردن و فاكتورهايي از اين قبيل ضروري است. ج‐ گسترشتحقيقاتدرموردگياهانمعطركاربردي(استراتژيك) در كشور در حال حاضر تعدادي از گياهان معطر بومي كشور مانند گل محمدي، بابونه، آويشن، رازيانه، زيره، باريجه، آنغوزه، بومادران، و … كاربرد وسيعي در صنايع داروسازي، آرايشي – بهداشتي و غذايي داشته و از نظر صادرات نيز حائز اهميت هستند. اين گياهان به ميزان وسيعي در مناطق مختلف كشور كشت شده يا از عرصه منابع طبيعي (بر اساس مجوزهاي صادر شده) بهره برداري مي شوند. برخي از اين گياهان، بدون هيچ ٢٤ گونه فراوري، به صورت تازه يا خشك، در بسته بندي هاي مختلف به بازار عرضه مي شوند. از برخي ديگر در سطح صنعتي اسانس يا عصاره تهيه شده و صنايع مختلف از اين اسانس و عصاره ها در فراورده هاي مختلف خود استفاده مي كنند. و برخي ديگر نيز بدون فراوري يا پس از فراوري صادر مي شوند. گسترش تحقيق در زمينه نوع و درصد مواد موثره اين گياهان در رويشگاههاي مختلف و تحت شرايط كشت مختلف، تٌاثير روشهاي برداشت، زمان و نحوه نگهداري و حمل و تلاش جهت بالابردن مواد موثره اين گياهان از انواع طرق ممكن (روشهاي دستگاهي، روش و مدت زمان استخراج و …)، از ديگر برنامه هاي گروه تحقيقات شيمي گياهي است. د‐ تحقيقدرموردگونههايداروييومعطرغيربومياولويتداردرصنايعداخليآويشن زراعي ،(Salvia officinalis) برخي گونههاي مهم دارويي و معطر مثل مريم گلي اسطوخودوس، رزماري. اكاليپتوس و… بومي ايران نيستند اما به دليل كاربرد ،(Thymus vulgaris) فراوان در صنايع داخلي در ايران كشت شده و مورد اسانس گيري يا عصاره گيري قرار مي گيرند. تحقيق در مورد روشهاي صحيح استخراج و بهينه سازي اسانس و عصاره اين گياهان از ديگر اهداف گروه شيمي است. ٢‐ تحقيقدرموردسايرموادموثرهگياهانداروييعلاوه بر اسانسها، دسته هاي ديگري از مواد موثره در گياهان نظير آلكالوئيدها، فلاونوئيدها، تاننها، كربوهيدراتها، روغنها و … يافت مي شود كه هر دسته در جاي خود مي توانند در صنايع مختلف از جمله داروسازي نقش بسزايي داشته باشند. بنابراين، بررسي اين نوع مواد موثره با توجه به ميزان استفاده و نيز توان و امكانات بالقوه و بالفعل موجود در منابع طبيعي كشور و نيروي انساني موجود و متخصص، مي تواند توسط گروه شيمي و در صورت نياز با همكاري مراكز علمي داخل و خارج صورت گيرد. در مورد مواد موثره مذكور موضوعاتي مثل روشهاي استخراج، جداسازي و شناسايي و همچنين تعيين نوع و ميزان اين تركيبها در گياهان بومي كشور و روشهاي بهينه سازي، خالصسازي يا پايدار كردن عصاره هاي حاوي آنها مورد نظر گروه مي باشد. ٢٥ ٣‐تحقيقدرموردگياهانصنعتيبعضي از گياهان به دليل داشتن تركيبهاي خاصاز جمله رنگ، روغن و يا سموم گياهي داراي كاربرهاي صنعتي هستند. امروزه نقش رنگهاي گياهي در رنگرزي فرش بر كسي پوشيده نيست. انجام تحقيق بر روي گياهاني كه حاوي رنگهاي گياهي، روغنهاي گياهي و سموم هستند يكي ديگر از برنامه هاي گروه شيمي گياهي است. در اين رابطه انجام طرحهاي مختلفي در مورد روشهاي استخراج، تثبيت مواد استخراج شده و چگونگي ساخت فراورده هاي صنعتي از اين مواد، از برنامه هاي تحقيقاتي گروه خواهد بود. ٤‐ ايجادپايلوتجهتانجامتحقيقاتدرسطحنيمهصنعتياز آنجايي كه براي توصيه نتايج تحقيقات آزمايشگاهي در سطح صنعتي، ايجاد پايلوت و تكرار تحقيقات آزمايشگاهي در سطح نيمه صنعتي مورد نياز است، گروه شيمي نتايج شاخصتحقيقات ازمايشگاهي خود را در سطح پابلوت به مورد آزمايش قرار مي دهد. تحقيق در سطح پايلوت مي تواند بخش وسيعي از مشكلاتي را كه صنعت با آنها دست به گريبان است مورد بررسي قرار داده و به بهبود كيفيت اسانسها يا عصاره هاي توليدي كمك كند. ٥‐ همكاريباموسسهاستانداردجهتتدويناستاندارداسانسهاوعصارههايگياهيدرايرانيكي از برنامه هاي تحقيقاتي گروه شيمي كمك به تعريف استاندارد براي اسانس ها و عصاره هاي گياهي داخلي است. اين كار به طور مستقيم از وظايف مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي كشور مي باشد، اما از آنجا كه تخصصو امكانات لازم براي اين كار در گروه تحقيقاتي شيمي و آزمايشگاه شيمي گياهي بخش گياهان دارويي وجود دارد. گروه شيمي خود را موظف مي داند جهت بالابردن كيفيت محصولات توليدي در ايران، براي تدوين استاندارد اسانس ها و عصاره هاي گياهي، موسسه استاندارد را ياري نمايد. لازم به ذكر است كه در حال حاضر صلاحيت (اكروديته) بررسي اسانس ها در ايران نيز به عهده آزمايشگاه شيمي گياهي مؤسسه است و در كليه گروههاي كاري تدوين استاندارد اسانسها و عصاره هاي گياهي. نمايندگاني از گروه شركت مي كنند. ٢٦ ٦‐ معرفيگياهانمعطروداروييشاخصخودرو(از نظر كميت و كيفيت مواد موثره) جهت كشت و استفاده صنعتي هدف نهايي تحقيق در مورد گياهان دارويي، بهره برداري گسترده از مواد مؤثره اين گياهان است. از آنجاييكه گياهان دارويي شناخته شده و كشت شده اندك مي باشند و از طرف ديگر تعداد زيادي گياه انحصاري در كشور وجود دارد كه از نظر ميزان و كيفيت مواد موثره بسيار اهميت دارند و در حال حاضر زراعي نشده اند. پس از يافتن اين گياهان، انجام طرحهاي تحقيقاتي مشترك با گروه تحقيقات كشت و اهلي كردن، جهت اهلي كردن آنها و توصيه به صنعت اهميت دارد. ۷‐ تحقيقاتبررسياثراتبيولوژيكاسانسهاوعصارههابه منظور بررسي اثرات بيولوژيك اسانها و عصاره هاي گياهي مثل اثرات ضدميكروبي، كاربرد اسانس ها و عصاره هاي گياهي در فراورده هاي دارويي و آرايشي – بهداشتي، تحقيقات تكميلي در مورد اسانس و عصاره گياهان بومي شاخصايران، صورت مي گيرد. اين نوع تحقيقات براي معرفي گياهان بومي ايران، كه در حال حاضر مورد كشت و بهره برداري وسيع قرار نمي گيرند، به صنايع مختلف ضروري است. چارت تشكيلاتي گروه شيمي گياهي گروه شيمي گياهي ١‐ زيرگروهتحقيقاتاسانسها٢‐ زيرگروهتحقيقاتآلكالوئيدها٣‐ زيرگروهتحقيقاتفلاونوئيدها٤‐ زيرگروهتحقيقاترنگهايگياهي٥‐ زيرگروهتحقيقاتكربوهيدراتها٦‐ زيرگروهتحقيقاتنيمهصنعتي(پايلوت) ٧‐ زيرگروهتحقيقاتبررسياثراتبيولوژيكاسانسهاوعصاره ها ٨‐ زيرگروهتحقيقاتفراوردههايدارويي٩‐ زيرگروهتحقيقاتفراوردههايآرايشي‐بهداشتي١٠‐ زيرگروهتحقيقاتفراوردههايغذايي١١‐ زيرگروهتحقيقاتروغنهايگياهي١٢‐ زيرگروهتحقيقاتسمومگياهي٢٧ گروه كشتو اهليكردن گياهان داروييو معطر اهلي كردن گياهان دارويي با توجه به شناخت نيازهاي مختلف گياهان در رويشگاههاي طبيعي و شرايط اقليمي و بمنظور افزايش عملكرد كمي و مقدار ماده موثره آن صورت مي گيرد. يك نظام مديريت تحقيقاتي و ستادي مي بايست با نگرش همه جانبه به مسائل مختلف كشت و اهلي كردن، اولويت هاي تحقيقاتي كشور را با توجه به نيازهاي تحقيقاتي هر استان تعيين نموده و در نهايت با كنار هم قرار دادن نتايج بدست آمده بتواند نسخه(هاي) تحقيقاتي مناسبي را براي كشت و اهلي كردن گياهان دارويي در مناطق مختلف ارائه نمايد. در اين ميان جمع آوري و تدوين اطلاعات متنوع اكولوژيك و گياهي و نيز تعيين تواناييهاي استانها و مراكز تحقيقاتي كشور به عنوان اولين گام براي اجراي برنامههاي استراتژيك، ضروري به نظر مي رسد. مهمترين مباني تحقيقاتي و استراتژيك در زمينه كشت و اهلي كردن گونههاي دارويي و معطر كشور به شرح زير در نظر گرفته شده است. ١‐ تعيينويژگيهاياكولوژيك،فيزيولوژيكوژنتيكگياهانباارزشداروييالف: بررسي رويشگاههاي طبيعي پس ازجمع آوري و تدوين اطلاعات مربوط به گياهان دارويي مناطق مختلف كشور، ويژگيهاي فنولوژيك، مرفولوژيك و اكولوژيك گياه مورد بررسي در رابطه با وضعيت رويشگاههاي مربوطه در قالب طرحهاي زير مورد مطالعه قرار خواهند گرفت. ‐ شناختمناطقاكولوژيككشور‐ تعيينپتانسيلتوليدگياهانداروييدررويشگاههايطبيعيكشور‐ تعييننيازهاياكولوژيكگونههايمختلفداروييب: مطالعات فيزيولوژيكي اجراي طرحهاي تحقيقاتي پايه جهت شناسايي مكانيزمهاي گياه كه مطالعات بعدي كشت و اهلي كردن برآن مبنا استوار گردد از اهميت ويژه اي بر خوردار است. در اين رابطه مي توان به موارد زير اشاره نمود. ‐ بررسيهايشاخصهايفيزيولوژيكرشد٢٨ ‐ تعيينمسيرهايفتوسنتزيگونههايمهم‐ تعيينمكانيسمهايمقاومتگياهانداروييبهتنشهايمحيطي‐ تعيينصفرفيزيولوژيكودرجهحرارتقابلتحملدرهرگونهالويتدار‐ تعيينميزانخودگشنيودگرگشنيهرگونه‐ تعييننيازنوريهرگونه‐ تعيينفتوپريوديسمهرگونه‐ تعيينمكانيسمهايسنتزموادموثرههرگونهج: مطالعات ژنتيكو به نژادي افزايش در عملكردهاي كمي و كيفي گياهان دارويي نه تنها به عمليات به زراعي بلكه به تغيير ساختار ژنتيكي گياه و به نژادي آن نيز ارتباط دارد. در اين خصوص، طرحهاي تحقيقاتي مي توانند بصورت بنيادي و يا كاربردي قابل تعريف باشند. از جمله: ‐ تعيينساختارژنتيكيوسيتولوژيگونههايداروييومعطر‐ مقايسهارقاماصلاحشدهوگونههايبوميگياهاندرهرمنطقهازلحاظعملكردهايكميوكيفي. ‐ بررسيبهترينروشاصلاحدرگياهانداروييومعطر‐ بررسيامكانتوليدبذورگواهيشدهومادريبرايهرگونه‐ بررسيامكانبكاريگيريتكنيكهايكشتبافتومهندسيژنتيك‐ مطالعاتبيوتكنولوژي‐ تعييننحوهگردهافشانيوباروريگونههايمهم‐ حفظژرمپلاسمگونههايجمعآوريشده٢‐ تعييننيازهايزراعيگونههايمهمداروييدراكوسيستمهايكشاورزيالف: كشت و سازگاري بمنظور كشت و اهلي كردن گياهان دارويي و معطر لازمست تحقيقات مرحله اي و گام به گام صورت گيرد. در اين خصوصبررسي نحوه استقرار و رفتار اكوفيزيو لوژيك يك گونه دارويي كه از يك رويشگاه طبيعي به يك اكوسيستم زراعي انتقال يافته بسيار در خور توجه است. بطوريكه اعمال تيمارهاي به زراعي و حتي به نژادي بدنبال آن معنا پيدا مي كنند. برخي موارد مرتبط با كشت و سازگاري به شرح زير مي باشد. ‐ ارائهبهترينروشتكثيرازطريقكشتمستقيمبذر،خزانه،قلمه،پيازوغيره٢٩ ‐ شكستنخواببذور،افزايشدرصدجوانهزنيوياريشهداركردنقلمهوغيرهدرهرگونه‐ بررسيتاثيرتيمارهايحرارتي،رطوبتي،نوري،فيزيكي،شيمياييوغيرهبرجوانهزنيگياهاندارويي. ‐ بررسيتاثيرمقاديرمختلفازهورمونهايمختلفبرريشهداركردنقلمههرگونه‐ بررسيتاثيربستركاشتبرجوانهزنيگونههايداروييدرشرايط( آزمايشگاهي، گلخانه و مزرعه اي و رويشگاهي) ‐ بررسيتاثيرشرايطنگهداريبرجوانهزنيبذورگياهانداروييومعطر‐ بررسيزمانانتقالنشاءگونههادرمنطقه‐ بررسينحوهانتقالنشاءواستقرارآندرگونههايدارويي‐ بررسيتاثيرتاريخكاشتبراستقرارگياهاندرمنطقه‐ بررسيتاثيرعمقكاشتبراستقرارگياهاندرمنطقه‐ بررسيتاثيرتراكمگياهبراستقرارگونههايدرمنطقه‐ كشتديمگياهانداروييومعطردرديمزارهايكشور‐ برسيامكانكشتپايلوتدرگونههايداروييدرهرمنطقه‐ طراحيوساختماشينهايكاشتگياهانداروييپسازمطالعاتاوليهگياه،ميزانعملكردهايكميوكيفيهرگونهداروييومعطرمشخصخواهدشد. در اين مرحله از تحقيق، تاثير شرايط متفاوت اقليم و سال با استفاده از روشهاي آماري استاندارد و براي كل كشور با استفاده از تجزيه مركب مورد تجزيه و تحليل آماري قرار مي گيرند. لازم به ذكر است كه ايجاد كلكسيونهاي زنده گياهان دارويي در هر استان در اين مرحله قابل توجيه خواهد بود. ب: داشت و به زراعي داشت و به زراعي، طيف وسيعي از تيمارهاي به زراعي را شامل مي شود كه بعد از استقرار گياه اعمال شده و موجب افزايش در عملكردهاي كمي و كيفي اين گياهان مي شود. در اين مورد مي توان به موارد ذيل اشاره داشت. ‐ اعمالتيمارهايبدستآمدهازبررسيهايرويشگاهي،برايدستيابيبهحداكثرتوليداتكميوكيفيگياهانداروييومعطر‐ بررسيسيستمهايكشتمخلوطگونههادرمقابسهباكشتخالصآنهادرهرمنطقه‐ بررسيتاثيرانواعكودهايارگانيكوغيرشيمياييبرعملكردهايكميوكيفيگونههادرمنطقه٣٠ ‐ بررسيسطوحمختلفكودهايشيميايي(ماكرو و ميكرو ) بر عملكردهاي كمي و كيفي گونههاي دارويي و معطردر هر منطقه ‐ بررسيتاثيرنحوهكاربردموادحاصلخيزكنندهبرعملكردهايكميوكيفيگونههايداروييومعطر‐ استفادهازروشهايارگانيكدرتوليدسالمگياهانداروييومعطر‐ بررسيتاثيرتكنيكهاونهادههايزراعيبركيفيتتوليد( تجمع نيترات و فلزات سنگين) گونههاي دارويي ‐ بررسينيازآبيگونههايداروييومعطردرهرمنطقه‐ بررسيتاثيرتنشهايكمآبيبرعملبكردهايكميوكيفيگونههايداروييومعطردرهرمنطقه‐ بررسيبهترينروشمبارزهباعلفهايهرزدرشرايطزراعيگونههايداروييومعطردرهرمنطقه‐ بررسيآفاتوارائهبهترينروشمقابلهباآنهادرگونههايداروييومعطرودرهرمنطقه‐ بررسيبيماريهايوارائهبهترينروشمقابلهباآنهادرگونههايداروييومعطرودرهرمنطقه‐ طراحيوساختماشينهايداشتگياهانداروييج: برداشت در توليد گياهان دارويي عوامل مرتبط با برداشت، مي توانند نقش تعيين كننده اي در عملكرد كيفي توليد در بر داشته باشد. در اين رابطه عناوين تحقيقاتي زير قابل تعريف خواهند بود - تعيين بهترين زمان برداشت و تاثير آن بر عملكردهاي كمي و كيفي گونه ها ي دارويي و معطر در هر منطقه - بررسي بهترين تكنيهاي برداشت در گونههاي دارويي و معطر در هر منطقه - طراحي و ساخت ماشين هاي برداشت در گونههاي دارويي و معطر - بررسي ماشين هاي برداشت گياهان زراعي و امكان تغيير و بكار گيري آنها در گياهان دارويي و معطر د: نگهداري و فرآوري اين
+ نوشته شده در  جمعه نهم دی 1390ساعت 14:15  توسط  رجب زاده  |